ئاو، كۆڵەكەی ستراتیجی داهاتووی كوردستان، ئاگری ئیسماعیل نژاد

پوختە:

ئێران ئێستە لە تەنگژەیەكی ژینگەیی و ئاوییدایە، هۆی سەرەكی سەرهەڵدانی ئەو تەنگژە ژینگەیییە ئەوەیە كە سەرچاوەی ئاوی ئێران ڕووی لە كەمیی كردووە.


 بە دوو مانا، یەكەم: ئاو وەك كۆڵەكەی سەرەكیی گەشە لە بواری چەندایەتییەوە ڕووی لە كەمی ناوە و هەندێ ناوچەی ئێران وەك ناوچەی تینوو پێناسە دەكرێت، هاوكات نەمانی ئاو لە ژینگەدا لەگەڵ خۆی كۆمەڵێك تەنگژەی ژینگەیی وەك وشكبوونی تاڵاوەكان، خۆڵبارین و ڕۆچوونی زەوی، ساز كردووە. دوو: ئەو ڕێژە ئاوە بۆ وەدیهێنانی خواست و ویستی كۆماری ئیسلامی زۆر كەمە، واتە ژینگە گەورەترین بەربەستی سەر ڕێی كۆماری ئیسلامییە بۆ وەدیهێنانی خەونەكانی.

 خاڵی گرنگی ئەو نووسینە ئەوەیە كە كۆماری ئیسلامی بۆ دەرچوون لە تەنگژەی ئاویی ناوەند و بۆ دابینكردنی خواست و ویستی خۆی، كوردستان وەك شاڕێی ئاو سەیر دەكات، لێرەدا ئێمە تەنیا لەگەڵ تەنگژەیەك بەرەوڕوو نین كە كاریگەریی ڕاستەوخۆی لەسەر سیاسەتی ستراتیجی كۆماری ئیسلامی هەیە، بەڵكو ئێمە لەگەڵ تەنگژەیەك بەرەوڕووین كە هاوكات هەم دەسەڵاتی ناوەندی تووشی ئاڵۆزی كردووە و هەم كوردستان وەك شاڕێی دەرچوون لەو تەنگژەیە پێناسە دەكرێت، كەواتە ناوەندی ئێران لە ڕووی سیاسی و ئابووریی و فیكرییەوە، ناوەندی دەسەڵاتی سەركوتی كوردستانە، تووشی تەنگژە هاتووە و ڕێی دەرچوون لەو تەنگژەیەش بە كوردستاندا تێدەپەرێت.

تەنگژەی ئاوی ناوەند ئێستە بۆ كوردستان هاوكات هەم مەترسییە، هەمیش دەرفەتە بۆ لایەنە ڕۆڵگێڕەكانی ناو گۆڕەپانی كوردستان. تەنگژەی ئاوی ناوەند لە ڕوانگەی بەرژەوەندی كوردستانەوە سەیر بكەن و لە هەوڵدابن ئاستی مەترسییەكە كەم بكرێتەوە و بەرینی و كارگەریی دەرفەتەكەش زیاد بكرێت.

 

پێشەكی

ئاو یەكێك لە فاكتەرە گرنگەكانی ژیان و شارستانیی و بنەمای سەرەكی گەشەی بنچینەیی و كۆڵەكەی پاراستنی ژینگەیە، هاوكات ئاو بنەمای بەرهەمهێنانی خۆراك و دابینكردنی پیشەیە.

ڕۆژهەڵاتی‌ ناوەڕاست 14% وشكایی جیهان دنیا پێناسە بكرێت و ئێستە وڵاتانی كوێت، ئیماراتی یەكگرتووی عەرەبی، قەتەر، ئێران و سعوودیە لە دۆخی تەنگژەی كەمئاویی و وشكەساڵیدان. كەمئاوی و بەیاربوونی جیۆگرافیای ئێران لە پێنج ڕەهەندی سیاسی، تەناهیی، ئابووری، كۆمەڵایەتی و فەرهەنگییەوە كارگەریی لەسەر حكوومەت و كۆمەڵگەی ئێران هەیە، ئەوەش وای كردووە كەمبوونەوەی ئاو ببێت بەهۆی تەنگژە لەو وڵاتەدا.

 

پێناسەی تەنگژەی ئاو و هۆكارەكانی

لەو بەشەدا سەرەتا پێناسەیەكی تەنگژە دەكەین دیارە لەم نووسینەدا تەنگژە بەو مانایە دێت كە دیاردەیەكی پاڵەپەستۆهێنەرە لە دوو رەهەندی دەروونی، كۆمەڵایەتی دەتوانێت ڕوانگە و گەڵاڵەكانی ژیانی ئاسایی كۆمەڵگە و دەسەڵاتی سیاسی تێك بشكێنێت و هاوكات ببێت بەهۆی دژە كردەوە، خەسار، مەترسی و پێداویستیی نوێ. ئەم دیاردەیە دەتوانێ دەرئەنجامی رووداوێكی سروشتی یان كردەیەكی مرۆیی یان تێكەڵێك لە هەردووكیان بێت.

 

پرسیاری یەكەم، ئەوەیە ئایا ئێران لە تەنگژەی بێئاویدایە؟

سەرەڕایی ئەوەی كە بە گەڕانێكی ئاسایی لە ئینتەرنێتدا یان بە گوێدانی زۆر ئاسایی هەواڵەكانی پێوەندیدار بە  دۆخی ئاو لە ئێراندا ڕەنگە بۆ هەر خوێنەر و بیسەرێك دەربكەوێت، بەبێ لەبەرچاوگرتنی ئاستی خوێندەوارییەكەی كە ئێران لە تەنگژەی ئاودایە، بەڵام بۆ سەلماندنی ئەم پرسیارە قسەی چەند بەرپرسی ئێران وەك بەڵگە دەهێنمەوە.

 

بەڵگەی یەكەم:

ساڵی 2017 بەیانی رۆژی یەكشەم 17ی جۆزەردانی 2717ی کوردی حەسەن رووحانی سەركۆماری ئێران لە ڕێوڕەسمی هەفتەی ژینگە گوتی: “ئێمە كاتێك دەڵێین دەبێ گەمارۆ زاڵمانەكان لابدرێ، هەندێ كەس چاویان زۆر هەتەر ناكات، گەمارۆكان دەبێ لابچێت تا سەرمایە بێتە ناو ئێران، كێشەی ژینگە، كار، پیشە و ئاوی خواردنەوەی خەڵك چارەسەر بكرێت.

بەڵگەی دووەم:

عیسا كەلانتەری جێگر و ڕاوێژكاری حەسەن رووحانی لە بواری كشتوكاڵ و ئاو و ژینگە دەڵێت: “لە ساڵی ڕابردوودا وەزارەتی وزە غیرەتی ئەوەی نەبووە ددان بە ڕاستییەكاندا بنێت، بەڵام ئێستە تەنگژەی وشكەساڵی گەیشتووەتە ئاستێك كە بەرپرسان تێگەیشتوون وڵات ڕوو لە كاولبوونە. ئێستە 70% جەماوەری ئێران سەرانەی ساڵێك ئاویان كەمتر لە 900 مەتر سێگۆشەیە، ئەو ڕێژەیە بەپێی ستاندارد واتە كارەساتێكی گەورە“.

عیسا كەلانتەری كە لە سەردەمی دەسەڵاتداریی هاشمی ڕەفسنجانیدا وەزیری كشتوكاڵ بووە، لە كۆڕبەندێكی “بنیاد ملی امید ایرانیان” دەڵێت: “ئێران 97%ی ئاوی سەرزەوی خۆی خستووەتە كار، ئەوەش وای كردووە هەموو چەمەكانی ڕوو لە وشكی بكەن، ئیتر ئاومان نەماوە”. ئەو لە درێژەدا گوتی: “ئەو بابەتە بەو مانایەیە ئەگەر هەر بەو شێوازە بەردەوام بین، نزیكەی 70% ئێرانییەكان واتە نزیكەی 50 ملیۆن كەس، ناچار دەبن وڵات بەجێ بهێڵن“.

كەلانتەری ئەوەیشی گوت: “بەرپرسانی حكوومەت تا ئێستە لەو باوەڕدا نەبوون وڵات ڕوو لە هەڵدێرە، ئێستە تێگەیشتوون. بەپێی ستانداردی نێودەوڵەتی ڕێژەی كەڵكوەرگرتن لە ئاوی سەرزەوی نابێت زیاتر 40% بێت. ئەوە لە كاتێدایە كە زۆربەی وڵاتانی پێشكەوتوو ڕێژەی بەكارهێنانی سەرچاوەگەلی ئاو، لە ئاستێكی باشدا خۆیان ڕاگرتووە و بەلایەنی زۆرەوە 25%ی سەرچاوەی ئاوی خۆیان بەكار دێنن“.

تەنیا دوو وڵات لە دنیادا هەن ئاستی بەكارهێنانی سەرچاوەی ئاوی سەرزەوییان سەرووی 40%ـە، ئەوەش وای كردووە ئەو وڵاتانە ڕوو لە تەنگژە بنێن، ئەوانیش ئێران و میسرن. ئەوە لە كاتێدا ڕێژەی بەكارهێنانی سەرچاوەی ئاوی سەرزەوی لە میسر 46% بەڵام لە ئێران گەیشتووەتە ئاستی 97% بۆ ئەوەی قووڵایی ئەو كارەساتە دەربكەوێت بڕواننە ڕێژەی بەكارهێنانی ئاوی سەرزەوی لە وڵاتانی پێشكەوتوو كە بەم شێوەیە: ژاپۆن 19%، ئەمەریكا 21%، چین 29%، هیندستان 33% و لە وڵاتانی وەك ئیسپانیا كە لە ڕووی كەشوهەواوە هاوشێوەی ئێرانن، تەنیا 25% سەرچاوەی ئاوی سەرزەوی خۆیان بەكار بێنن”. كەلانتەری وای گوت.

 

بەڵگەی سێیەم:

لێرەدا بۆ درێژەی باسەكە بەشێكی كورت لە دەقی قسەی “موحسین رنانی” ئابووریناس مامۆستای زانكۆی ئیسفەهان و ڕاوێژكاری باڵای ناوەندی ئاماری ئێران دێنمەوە. موحسین رنانی لە كۆڕبەندی “ڕۆڵی باوەڕەكان، بایەخەكان و سەرمایەی كۆمەڵایەتی لە دەسەڵاتدارێتیی ئاو” هاوكات لەگەڵ ئەوەی پێداگرە كە تەنگژەی ناوەكی تەنگژەی ڕاستی ناو ئێران نییە، دەڵێ: ململانێی ناوەكی درەنگ یان زوو چارەسەر دەبێت، ئەمەریكا هیچی پێ ناكرێت و تەنگژە و ئاڵۆزی لەگەڵ سعوودیەش ناتوانێ ئێران تووشی ژانەسەر بكات، بەڵام تەنگژەی ئاو ئێران قووت دەدا و تەناهی نەتەوەیی ئێمە دەخاتە مەترسییەوە. ئێستە گۆڕەپانی ڕاستی شەڕی ئێمە، گۆڕەپانی ئاوە و تەنگژەی ئاو خەریكە دێتە ناو تەونی كۆمەڵایەتیمانەوە“.

ئەگەر قسەی ئەو دوو بەرپرسەی ئێران كە یەكیان سەركۆمار و ئەویتر ڕاوێژكاری باڵای سەركۆمارە، لەگەڵ لێكدانەوەی پڕۆفیسۆرێكی زانكۆ كە ئابووریناسێكی ڕاوێژكاری حكوومەتی ئێران و ڕاوێژكاری ناوەندی ئاماری ئێرانە لە پاڵ یەك دابنێین، هەواڵی رۆچوونی زەوی، تێكهەڵچوونی خەڵك لەسەر كەمیی ئاو و چۆڵبوونی دێهاتەكان لەبەر كەمیی ئاو، وەك بەڵگەیەك بخەمڵێنین و هاوكات ئەو پێناسەی تەنگژە كە لە سەرەتاوە كردمان بكەین بە بنەما، بەڕوونی دەردەكەوێت كە كەمی ئاو لە ئێران كاریگەری دەروونی و ستراتیجی لەسەر كردە و هەنگاوەكانی حكوومەت و كۆمەڵگەی ئێران هەبووە، كەوایە ئێران لە “تەنگژەی ئاو”دایە.

پاش سەلماندنی ئەوەی كە كەمیی ئاو لە ئێران بووەتە تەنگژە، دەبێ بەدوای هۆی تەنگژەكەدا بگەڕێین. بۆیە پرسیاری دووەم ئەوەیە، چی وای كردووە تەنگژەی ئاو لە ئێران بێتە ئاراوە؟ بەگشتیی دەكرێت، هۆكارەكانی سەرهەڵدانی تەنگژەی ئاو لە ئێران لەو چەند خاڵەی خوارەوە پۆلێنبەندی بكرێت:

 

یەكەم: ئاڵوگۆڕیی كەشوهەوا

هەر چەشنە ئاڵوگۆڕێكی بەرچاو لە خشتەی دۆخی چاوەڕوانكراوی كەشوهەوا، پێی دەگوترێ “ئاڵوگۆڕی كەشوهەوا” كە بە ڕوونی ئێستە بابەتی گەرمبوونی زەوی لەلایەن زۆربەی شارەزایانی زەویناسی و كەشوهەواناسی، ددانی پێدا دەندرێت. بە ڕوونی بارینی لەناكاو، وشكەساڵی، بارینی بەفر لە ناوچە بەیارە گەرمەسێرەكان، هەستانی لەناكاوی لافاو و خۆڵبارین، لە نیشانەكانی ئاڵوگۆڕی كەشوهەوان. ئەو ئاڵوگۆڕەش جیۆگرافیای ئێرانی گرتووەتەوە.

 

دووەم: وشكەساڵی

حەمید چیتچیان وەزیری وزەی ئێستەی (خولی یەكەمی سەركۆماری حەسەن رووحانی)، لە ڕاپۆرتێكی ڕۆژی یەكشەم 14 ی بانەمەڕی 2714 ی کوردی 2014ی زایینی لە پەرلەمانی ئێران دەڵێت: “وێڕای ئەوەی ئێران لە ناوچەیەكی بەیاری دنیادا هەڵكەوتووە، ئێمە لە ماوەی 10 ساڵی ڕابردوودا رێژەی ناوەندی بارین لە 250 میلم بۆ 242 میلیم كەم بووەتەوە و وڵاتەكەمان لەگەڵ كێشەی زۆر قووڵی سەرچاوەی ئاو بەرەو ڕووە. هەروەها لە دەرەنجامی پەیتا پەیتای وشكەساڵی و ئاڵوگۆڕی كەشوهەوا، كۆی سەرچاوەی ئاوە تەجدیدپەزێرەكانی وڵات لە 130 ملیار مەتری سێگۆشەوە لە 10 ساڵی ڕابردوودا بۆ 120 ملیاری سێگۆشە دابەزیوە“.

 

سێیەم: لاوازی یاسا و بەڕێوەبردنی یاسا

بۆ ڕوونكردنەوەی ئەو باسە پێویستە شیكارییەك لە خەسارناسی و هۆی سەرهەڵدانی تەنگژەی ئاو لە ئێران بكرێ، كە دكتۆر موحسین رەنانی ئابووریناس لەمبارەوە دەڵێت: “نەوت بەرتیلی خەڵكی ئێران بە حكوومەت بووە و خەڵك نەوتیان داوە بە حكوومەت، تا ئەو پیتاك و باجیان لێ نەستێنێ و لە بەرانبەردا حكوومەتیش ئاوی وەك بەرتیلێك بۆ خەڵك سەیر كردووە و هیچ كات بۆی گرینگ نەبووە خەڵك چۆن ئاو بەكار دێنن“.

كاتێك كە هەندێ سەرچاوە باس لە 700 هەزار چاڵاوی نایاسایی لە ئێراندا دەكەن، زیاتر لە هەموو شتێك بۆمان ڕوون دەبێتەوە كە یەكێك لە هۆكارەكانی تەنگژەی ئاو لە ئێران، تەنگژەی یاسای پێوەندار و بەڕێوەنەچوونی ئەو یاسایەیشە كە ئێستە هەیە. وەك رەنانی بە باشی باسی كردووە كە حكوومەت وەك رێكخراوی ئەركدار بۆ بەڕێوەبەری یاسا لە ئێراندا، هیچ كات بایەخی بەوە نەداوە كە خەڵك چۆن ئاو بەكار دێنێت و چۆن چاڵاو لێ دەن و چەندە ئاوی خواردنەوە بەكار دێنن و چەندە ئاو بۆ پیشە و كشتوكاڵ بەكار دەبرێ، كەواتە یەكێك لە هۆكارەكانی سەرەكی تەنگژەی ئاو لە ئێران نەبوونی یاسای تۆكمەیە بۆ هەڵێنجانی ئاو و چاودێری نەكردن بەسەر چۆنێتی بەڕێوەبردنی ئەو یاسایەی كە هەیە.

 

چوارەم: هاووڵاتیی نابەرپرس

بەشێك لە ئاو وەك ئاوی خواردنەوە و ئاو بۆ پێداویستی ژیانی رۆژانە لەلایەن هاووڵاتییانەوە بەكار دەهێنرێ، كەواتە زۆر گرنگە فەرهەنگی گشتیی بەكارهێنانی ئاو لەناو ژیانی رۆژانەی كۆمەڵگەدا هەبێت و رێژەی ناوەندی لەكاركردنی ئاو لە كۆمەڵگەی ئێران بەپێی جیۆگرافیای ئێران بەرزە و ئەوە هاوكاتە لەگەڵ ئەوەی هاووڵاتییان چ لە بواری پیشەیی و چ لە بواری كشتوكاڵدا كە ئاو بەكار دێنن، ئەو فەرهەنگەیان بۆ جێگیر نەبووە كە ئاو وەك سەرچاوەیەكی نیشتمانییە و لە ئاستێكی دیاریكراودا و بەرێژەی پێویست دەبێت بەكار بهێنرێ، بەڵكو زۆرینەی هاووڵاتییانی ئێران هەرچەندە خۆیان بەپێویستی بزانن ئاو بەكار دێنن و بۆ ئەوەی بەمەبەستی خۆیان بگەن، ئامادەن بەرتیل و بەرتیلكاریش بكەن.

لە ڕاستیدا ئێمە لە ئێران تەنیا لەگەڵ حكوومەتی نەوتی بەرەوڕوو نین، بەڵكو لەگەڵ هاووڵاتیی نەوتیش بەرەوڕووین. هاووڵاتییەك كە ئامادە نییە هیچ بەرپرسایەتییەك بگرێتە ئەستۆ و لەپێناو قازانج و بەرژەوەندی تاكەكەسیدا ئامادەیە هەموو رێیەك بگرێتەبەر بۆ ئەوەی پاشقول لە یاسا بدات، هاووڵاتی نابەرپرس یەك لە هۆكارەكانی سازبوونی تەنگژەی ئاوە لە ئێران، چونكە ئاو سەرچاوەیە كە هەموو كۆمەڵگە لە ژیانی رۆژانەیدا بەكاری دێنێ، بەڵام ئاستی بەرپرسیارێتی لەناو كۆمەڵگە بەرانبەر بەو بەكارهێنانە زۆر لاوازە. ڕێژەی 700 هەزار چاڵاوی نایاسایی باشترین بەڵگەیە بۆ نیشاندانی هاووڵاتی نابەرپرس.

 

پێنجەم: ئایدۆلۆجیای سیاسی

كۆماری ئیسلامی دەسەڵاتێكی ئایدۆلۆجییە و ئەو ئایدۆلۆجیبوونە لە چەند ڕوویەكەوە كاریگەریی لەسەر تەنگژەی ئاو هەبووە:

ا:  كۆماری ئیسلامی لە زۆر ڕووی پیشەیییەوە دەیەوێت پێشكەوتن بەخۆوە ببینێت، تەنیا بۆ ئەوەی پڕوپاگەندەی پێوە بكات و ئەو پێشكەوتنە بە دەستكەوتێك بۆ ئایدۆلۆجیای ئیسلامی_شیعە گرێ بداتەوە. ئەوەش وای كردووە گەشە لە ئێران گەشەیەكی لاسەنگ بێت، لە كاتێدا كە لە ئێران “مردن بە ڕووداوی ئۆتۆمبێل سێیەمین هۆی مەرگە، بەڵام وڵاتەكە خاوەنی تەكنۆلۆجیای ناوەكییە. بەمانایەكی تر، وڵاتێكە رێگەوبانی نییە، بەڵام هەنگاو بۆ سەرچڵەكانی تەكنۆلۆجیا دەنێت، ئەو شێوە ڕوانینە وای كردووە لە ڕووی گەشەوە ئێران پتر لەوەی گەڵاڵەیەكی ستراتێجی هەبێت، گەڵاڵەیەكە بۆ پڕوپاگەندە كەڵكی لێ وەردەگیرێت.

ب: سەرەڕای باسی بەكارهێنانی گەشە وەك پڕوپاگەندە، كۆماری ئیسلامی دەیەوێت لە هەندێك ڕووەوە كە توانای جیۆگرافیی و مرۆیی بۆ نییە، پێش بكەوێت، ئەو ڕوانگەیەش لەناو خشتەی ستراتیجی گەشەدا، دەبێتە هۆی ئەوەی كەمتر بیر لە گەشەی سەقامگیر بكرێتەوە و هاوكات ‌پاڵەپەستۆ بكرێتە سەر ژێرخانی ژینگەیی ئێران. بەمانایەكی تر گەڵاڵەكانی گەشەی ئێران كە لە ئایدۆلۆجیای شیعە_فارس سەرچاوە دەگرێت، لە ئاستی توانایی ژینگەیی ئێران بەرزترە.

 ج: ئایدۆلۆجیای سیاسی كۆماری ئیسلامی وای كردووە ئەو رژێمە تیۆرییەكی سیاسی تایبەت بەخۆی هەبێت، بەو مانایەی ئەوان پشتی كەمینەی شیعە لە دنیادا دەگرن، دەكرێت ئەو ئایدلۆجیایە لە چوارچێوەی “هەناردەكردنی شۆڕشی ئیسلامی” گردكۆ بكەیەوە لە كردەدا هەناردەكردنی شۆڕشی ئیسلامی واتە پێڕەوكردنی سیاسەتی گرژینانەوە لە ئاستی نێودەوڵەتییدا.

 ئێستە كۆماری ئیسلامی لە ڕێی سازكردنی گرووپی ئاینی سەربەخۆوە، لە هەوڵدایە دەست لە كاروباری ناوخۆی زۆربەی وڵاتانی ئیسلامی وەربدات، ئەوەش وای كردووە ئێران لەلایەن وڵاتانی ئیسلامی و هاوپەیمانییەوە وەك مەترسییەكی گەورە پێناسە بكرێت و هاوكات بەردەوام لە مەترسی گەمارۆی ئابووری نێودەوڵەتی و تەنانەت شەڕدا بێت و ئەو سیاسەتەش بووەتە هۆی ئەوەی هەندێ پێداویستیی سەرەكی خۆراكی زۆرینەی كۆمەڵگە لەلایەن حكوومەتی ئێرانەوە وەك خۆراكی ستراتیجی پێناسە بكرێت و هەوڵ بدات لە ناوخۆ بەرهەمی بێنێت. ئەوە لە كاتێكدایە كە ئێران لە ڕووی جیۆگرافیا و كەشوهەواوە توانای ئەوەی نییە پێویستی خۆراكی خۆی بەتەواوی دابین بكات، بەڵام پێڕەوكردنی سیاسەتی گرژینانەوە لە ئاستی نێودەوڵەتیدا، وای كردووە ئێران بەردەوام مەترسی ئەوەی لەسەر بێت كە تەناهی خۆراكی دەچێتە ژێر مەترسییەوە، ئەوەش بووەتە هۆكارێك كە پاڵەپەستۆی زیاتر لە توانا بكرێتە سەر سەرچاوەكانی سروشتی و ژینگەیی ناو ئێران، ئەو پاڵەپەستۆەش بووەتە هۆی ئەوەی ژینگە و ئاو لە ئێراندا بكەونە ناو تەنگژەی قووڵەوە.

 

شەشەم: بەڕێوەبەرایەتی ئایدۆلۆجی

گەشە و دەسەڵاتداریی ڕەزا پەهلەوی لە ئێران دووانەیەك بوون كە پێكەوە لە دایك بوون، بنەمای كردەكانی ڕەزا پەهلەوی وەدیهێنانی چەمكی دەوڵەت_نەتەوە بوو، بۆیە راستییەكەی شێوازی گەشەی ئێران لەسەر بناغەی چەمكی دەوڵەت_نەتەوە دانرا، هەر ئەوەش وای كرد ڕوانینی خۆیی و ناخۆیی ناو چەمكی دەوڵەت_نەتەوە بگوازرێتەوە بۆ ناو گەشەی ئێرانیش، بەڵام لە ڕەهەندی گەشەدا وشەی خۆیی و ناخۆیی بۆ گەشەی لاسەنگ یان ناوچەی پاشكەوتوو و پێشكەوتوو گۆڕا.

بنەمای گەشەی ئێران لە ڕووی جیۆگرافییەوە، لەسەر دوو پاژی ناوەندی _فارس و قەراغی _نافارس دانراوە، چون دەوڵەتی مۆدێرن پێی وابوو تەنیا رێی مانەوەی، خوڵقاندنی یەك نەتەوەیە و لەپێناو ئەو ئامانجەش جیۆگرافیای پاشكەوتوو و پێشكەوتووی خوڵقاند.

گەشەی ناوەند (ناوچەی پێشكەوتوو) و پاشكەتوویی قەراغ (ناوچەی گەشەنەكردوو) وای كرد جیۆگرافیای ناوەند تووشی جۆرێك كەڵەكەبوونی پیشە و سەرمایە بێت، كەڵەكەبوونێك كە لە ڕوانینی یەكەمدا تەنیا براوەیی ئابووری نەبوو، بەڵكو لە ڕووی سیاسیشەوە، جۆرێك براوەیی پێشان دەدا. ئەوە هاوكات بوو لەگەڵ ئەوەی جیۆگرافیای قەراغیش تووشی لێچۆڕانی سەرمایە و تەنگژەی پیشە و كار هات، ئەو ناوچەی كە قەراغی ئێران بوو، هەم سەرمایەی تێدا نەما و هەم تووشی هەژارییەكی قووڵ هات، كەواتە ناوچەی پاشكەتوو راستییەكەی ناوچەیەكی هەژاری فەرهەنگی، ئابووریی و دەستەوەستانی سیاسیش بوو.

شێوازی گەشەی ئێران بووە هۆكارێك بۆ ئەوەی خەڵكێكی زۆر قەراغی ئێران بەجێ بهێڵێت و ڕوو لە جیۆگرافیای ناوەند بكەن، ئەوەی خەڵكی نافارسی ناو جیۆگرافیای دەسەڵاتداریی ئێران ڕوویان لە ناوچە فارسەكان دەكرد، لە ڕوانگەی سیاسییەوە فارسەكان وەك دەرفەتێك بۆ خوڵقاندنی خەونی نەتەوەسازیی سەیریان دەكرد و لە ڕوانگەی ئابووریشەوە وەك دەرفەتێك بۆ دابینكردنی هێزی كاری هەرزان و وەچنگخستنی سەرمایەی زیاتر تێیان ڕوانی. بۆیە پێداگری لەسەر شێوەی گەشەی لاسەنگ لە ئاستی ڕوانینێكی بەرژەوەندیخوازانەوە بۆ ئاستی ڕوانگەیەكی نەتەوەیی، بەرز بووەوە.

ئێستە كە ئێران 80 ملیۆن دانیشتووی هەیە، پتر 20% ئەو دانیشتووانە لە جیۆگرافیایەكی كەمتر لە 2%ی ئێراندا دەژین، واتە لە سێ پارێزگای تاران، ئەلبورز و قەزوین، خاڵی جێ باسی تر لەو بوارەدا ئەوەیە كە 12% خەڵكی ئێران لە چوار شاری ئیسفەهان، مەشهەد، شیراز و تەورێز دەژین.

لاسەنگیی جەماوەریی و پیشەیی لە ناوچەیەكی تایبەتی ئێراندا، وای كردووە ناوەندی ئێران لە جیۆگرافیایەكی كەم ئاوەوە، ببێت بە جیۆگرافیایەكی بێ ئاو و تەنانەت تینوو، راستییەكەی ئەوەی دەگوترێت، ئێران لە تەنگژەی ئاودایە، مەبەست ئەوەیە جیۆگرافیای ناوەند كە چەقی دەسەڵاتی ئابووری، سیاسی و فەرهەنگی ئێرانە، لە تەنگژەی ئابووریدایە و بابەتی ئاستی تەنگژەی ئاو لە ناوچەیەك بۆ ناوچەیەكی تر جیاوازە، یەكێك لە هۆكارەكانی تەنگژەی ئاو لە ئێران ڕوانگەی بەڕێوەبەرایەتیی ئایدلۆجییە لە ئێرانە.

 

حەوتەم: گەندەڵی و مافیا

ئەوەی كە گەندەڵی لە پێكهاتەی كۆماری ئیسلامیدا قەبارەی دامەزراوەیی بەخۆیەوە گرتووە و بووەتە “گەندەڵی ڕەش”، لەلایەن بەرپرسانی ئەو رژێمەیشەوە نكوڵی لێ ناكرێت و ڕۆژانە لە ڕاگەیاندنی فەرمی كۆماری ئیسلامییەوە باسی گەندەڵی جۆراوجۆر دەكرێت، بەڵام لە بواری ئاو ئاستی گەندەڵییەكە زۆر بەرزە و چەندان هۆكار بوونەتە هۆی ئەوەی گەندەڵی لە بواری ئاویش قەبارەی دامەزراوەیی بەخۆیەوە وەربگرێت.

 ئا: سوپای پاسداران تەنیا كۆمپانیای دروستكردنی بەنداو لە ئێرانە و هیچ كۆمپانییەك توانای ركابەریی لەگەڵ سوپا نییە.

ب: سوپا سەرەڕای دەسەڵاتی تەكنیكی، خاوەنی دەسەڵاتی یاسایی و سیاسییەوە و دەتوانێ جلوبەرگی یاسایی لەبەر گەندەڵییەكانی بكات.

دكتۆر حوسێن پاپیلی یەزدی جیۆگرافیناس و مامۆستای زانكۆی مەشهەد لە كۆڕی پیشاندانی فیلم “مادركشی” كە دۆكیۆمێنتێكە لەسەر تەنگژەی ئاو و لەلایەن نووسینگەی حەسەن رووحانی سەركۆماری ئێران لە ساڵی 2015دا  ئامادە كراوە، رۆژی 7ی بەفرانباری ساڵەکە دەڵێ: “هاوڕێیان یان نازانن یان نایانەوێت باسی راستییەكانی (بن بێژنگ بكەن) 30 ساڵە تەنیا 3%ی بودجەی ئاو بۆ ئاوی ژێرزەوی تەرخان كراوە و 97% بۆ ئاوی سەرزەوی تەرخان كراوە. چونكە كۆمپانیاكانی ناتوانێ بۆ ئاوی ژێرزەوی پڕۆژەی چەند ملیاری بنووسن، ئەوان بەنداو ساز دەكەن یان رایەڵەیەك دەنێنەوە، چونكە ئەو كارانە پارەی چاكی تێدایە“.

راستییەكەی ئەوەی كە پێی دەگوترێ بەنداو سازكردن و رایەڵەنانەوە، تەنیا بەپێی پێویست و تەنانەت گەشە نەبووە، بەڵكو دەرفەتێك بووە بۆ گەندەڵی و گەندەڵكاری، ئەوەش وای كردووە زۆر گەڵاڵە و پڕۆژە بێ ئەوەی پێویست بێت قازانج و زیانی كاتی و گەشەی سەقامگیر، بنەمای بڕیار و كردە نەبێت، بەڵام قازانجی گرووپی و مافیایی ببێت بە هۆی دیاریكردنی پڕۆژەیەك.

 

هەشتم: بەڕێوەبەرایەتیی ناشارەزا

لە بەڕێوەبەرایەتیی ئاو دەستەواژەیەك هەیە بەناوی “ئاوی خوازە” ئاوی خوازە دەبێتە ئەو ڕێژەیە لە ئاو كە بۆ بەرهەمهێنانی كاڵایەك پێویستە لە ڕوانگەی ئابووریی نێودەوڵەتییەوە، بۆیە ئاوی خوازە پێناسە كراوە تا بەرچاوڕوونییەك بۆ بەڕێوەبەرایەتییەكان بخوڵقێنێت بۆ ئەوەی كە بازرگانی ئاو بكەن، بەو شێوەیە كە ئەو ناوچەی ڕێژەی ئاویان كەمە لە باتی ئەوەی ئەو شتومەك و كاڵایانە بەرهەم بێنن كە ئاویان زۆر پێویستە، ئەو كاڵایانە هاوردە بكەن، بە هاوردەكردنی ئەو شتومەكانە ئاوی خوازە هاوردەی وڵاتەكەی كردووە و بەو شێوەیە پشتگیری لە ژینگە و ئاوی وڵاتەكەی خۆی كردووە.

 خاڵی سەیری بەڕێوەبەرایەتیی ئێران لەوەدایە كە ئێران ئێستە وڵاتێكە شووتی هەناردەی وڵاتانی باشووری كەنداو دەكات، ئەوە لە كاتێكدایە كیلۆیەك شووتی 700 لیتر ئاوی پێویستە و ئەگەر ئەو 700 لیتر ئاوە بفرۆشرێت، داهاتی لە كیلۆیەك شووتی زۆر زیاترە. بازرگانی ئێران لە ڕوانگەی “ئاوی خوازە”وە بازرگانییەكی هەڵەیە و ئەوەش وا دەكات وڵاتەكە سەرەڕای ئەوەی لە تەنگژەی ئاودایە، لە ڕێی بازرگانی نێودەوڵەتییەوە پشتیوانی بۆ ئاوی ناوخۆی هاوردە ناكات، بەڵكو تەنانەت ئاویش هەناردە دەكات.

لێرەدا پێویستە ئاماژە بەخاڵێكی تر لە پێوەندی بەئاوی خوازەوە بكرێت، ئەوەیش ئەوەیە كە سیاسەتی ئایدلۆجی كۆماری ئیسلامی وای كردووە كە نەكرێت لە بازرگانیدا ئاوی خوازە زۆر كەڵكی لێ وەربگیرێت، چونكە بناغەی سیاسەتی دەرەكی ئێران لەسەر هەناردەكردنی شۆڕشی ئیسلامی دامەزراوە، ئەو سیاسەتەش دەبێتە هۆی گرژیی نێوان ئێران و وڵاتانی دنیا. بۆیە زۆر دەرگەی ئابووری لە بازرگانی ئێران دادەخرێت، ئەوەش دەرفەتەكان بۆ بەكارهێنانی ئاوی خوازە بۆ دەرچوون لە تەنگژەی ئاو، كوێر دەكاتەوە.

 

نۆیەم: ئاڵۆزی لە نێوان ناوەندەكانی توێژینەوە و بڕیار

بۆ ئەو بەشە دەكرێت ئاماژە بە چەند لێكۆڵینەوەیەك بكەین، لە ڕاپرسییەكدا كە لە نێوان مامۆستایانی بواری ئاو لە زانكۆكانی دەوڵەتیی ئیسفەهان و شەهرێكۆرد و ئەهواز كراوە، پرسیاری ئەوەیان لێ دەكرێت ئایا ڕاكێشانی ئاوی كاروون بۆ زایندەروود كارێكی زانستییە یان نا؟

دەرئەنجامی وەڵامەكان یەكجار سەیر و سەرسووڕهێنەرە، 74% مامۆستاكانی زانكۆی شەهرێكۆرد و ئەهواز كە ئاو لە ناوچەی ئەوانەوە دەگوازرێتەوە، ئەو پڕۆژەیە بە پڕۆژەیەكی شكستخوارد و هەڵە و نازانستی دەبینن و 71% مامۆستایانی ئیسفەهان كە ئاو بۆ ناوچەی ئەوان ادەگوازرێتەوە، ئەو پڕۆژەیە وەك پڕۆژەیەكی گرینگ دادەنێن .

ئەوە سەرەڕایی ئەوەی قەوارەكانی ناو رژێم وێڕای تاوانباركردنی یەكتر لە ڕاگەیاندنەكاندا، زۆرجار شەڕیان لەسەر ئەوەیە سەرچاوەی تەنگژەكە بۆ كام دەوڵەت دەگەڕێتەوە و كێ بووەتە هۆی ئەو تەنگژانە و تەنانەت هەندێ جار لەسەر بەكارهێنانی وشەی تەنگژە لە دژی یەك، هەڵوێست وەردەگرن.

لە ڕوانگەی منەوە ئەو نۆ هۆكارەی خرانە ڕوو، دەكرێ وەك هۆكارگەلی سەرەكی سەرهەڵدانی تەنگژەی ئاو لە ئێران سەیر بكرێن.

 

تەنگژەی ئاوی ئێران و ئاوی كوردستان

زنجیرە كێوەكانی زاگرۆس و تۆرۆس كە بەناو خاكی كوردستانی گەورەدا تێدەپەڕن، گەورەترین سەرچاوەی ئاوی شیرینی رۆژهەڵاتی ‌ناوەڕاستن. زاگرۆس كە بە كوردستانی ڕۆژهەڵات و باشووردا تێدەپەڕێت تەنیا لە ناوچەی ژێردەسەڵاتی ئێراندا، بەدرێژایی 1500 كیلۆمەتر و پانی 250 كیلۆمەتر جیۆگرافیاییەكی نزیك بە 325 كیلۆمەتری چوارگۆشەی ساز كردووە، كە دەكاتە یەك لەسەر پێنجەمی هەموو خاكی ئێران. یەكێك لە تایبەتمەندییەكانی زاگرۆس بۆ ئێران ئەوەیە كە ئەو زنجیرە شاخە روو بە ناوەندی ئێران چەندان دەربەند و شیو و  دۆڵ و تەنانەت دەشتی بە پیتی گەورەی تێدا هەڵكەتووە، هەروەها ناوچەی داوێكی زاگرۆس زۆر جار رێژەی بارانی دەگاتە 1500 میلیمەتر لە ساڵێك دا .

زاگرۆس سەرچاوەی پڕئاوترین ڕووبارەكانی ئێرانە, كاروون، سیروان، كەرخێ، كەڵوێ، مارون، زایندەروود و چلچەمە، سەرەڕایی ئەوەش هەڵكەوتەی زاگرۆس لە ڕووی كەشوهەواوە هەموو جیۆگرافیای ناوەندی ئێرانی بردووەتە ژێر كاریگەریی خۆیەوە.

عەباس عێراقیچی جێگری وەزیری دەرەوەی دەوڵەت لە خولی 10 و 11ی كۆماری ئیسلامی، لەسەر گرنگی زنجیرە شاخەكانی زاگرۆس بۆ وڵاتەكەی دەڵێ: “بەبێ زاگرۆس ژیانی ئێران لە جیۆگرافیا و مێژووی ئێراندا بوونی نەدەبوو، بۆیە دەكرێت بە زاگرۆس بڵێن (هارتلەندی ئێران). زاگرۆسی عێراقیش پێگەی هاوشانی زاگرۆس لە ئێرانە و زنجیرە شاخی تۆرۆسیش هەمان پێگەی زاگرۆسی بۆ توركیا هەیە”. عێراقچی لە درێژەدا روونی دەكاتەوە كە زاگرۆس و تۆرۆس دوو تایبەتمەندی زۆر گرینگیان هەیە: 1- گەورەترین ناوچەی دارستانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستن 2- گەورەترین سەرچاوەی كاربۆهیدراتی دنیایان لەخۆ گرتووە.

 زاگرۆس تەنیا ناوچەیەكی پڕئاوی جیۆگرافیای ژێردەسەڵاتی ئێران نییە، بەڵكو زاگرۆس تەنیا ناوچەیەكی پڕئاوی ژێردەسەڵاتی ئێرانە كە دەكرێت ئاوەكەی بۆ ناوەندی ئێران بگوازرێتەوە. ئەو تایبەتمەندییەش زاگرۆسی هاوكات كردووە بە هارتلەند و شاڕێی ئاوی ئێران

بەنداوەكانی كوردستان

لە پاش سەردانی خامنەیی بۆ پارێزگای سنە، رۆژنامەی “دۆنیایێ ئێقتێساد” لە ژمارەی 2153خۆیدا ڕاپۆرتێك لەسەر بەنداوەكانی پارێزگای سنە دەنووسێت: “بەبۆنەی سەردانی ئایوتوڵا خامنەیی بۆ پارێزگای سنە بڕیاری سازكردنی 11 بەنداو لەو پارێزگا دراوە”. بەڵام ئەوە لە ڕاستییدا پێداویستییەك بۆ ناوەندە نەك خێرێك بێت بۆ كوردستان یان پارێزگای سنە.

كۆماری ئیسلامیی ئێران هەنووكە لە كوردستانی ڕۆژهەڵات 29 بەنداوی بەدەستەوەیە كە 5% تا 95%ی كارەكانیان تەواو كراوە و توێژینەوە لەسەر 66 پڕۆژەی لێدانی بەنداوی نوێیشیان بەدەستەوەیە. ئەوە جیاوازیی 40 بەنداوی تەواو كراوە كە ئێستە لەسەر چەمەكانی ڕۆژهەڵاتی كوردستان كاری هەڵبەستنیان كۆتایی پێ هاتووە. هاوكات لەگەڵ ئەوە چەندان گەڵاڵەی ڕاگواستنی ئاو لە كوردستانەوە بۆ ناوچەكانی تری ئێران، بەدەستەوەیە كە بەڕوونی تا ئێستە ئاشكرا نەكراوە و تەنیا دەگوترێت لەبارەیەوە خەریكی لێكۆڵینەوەن، بەڵام ئێستە ئاوی كوردستان بۆ دوو شاری هەمەدان و تەورێز دەگوازرێتەوە.

حەسەن رووحانی لە كتێبی “ئەمنیەتێ مێلـلی و نێزامێ ئێقتێسادیێ ئیران” هەشت ڕێكار بۆ دەرچوونی ئێران لە تەنگژەی ئاو دێنێتە بەرباس كە ڕێكاری 5 و 7ی جێی سەرنجن. لە ڕێكاری پێنجدا دەنووسێت: دابەشكردنی سەرچاوەكانی نوێی ئاو، بەشێوەی گەشەی سەقامگیر و لە ڕێكاری حەوتیشدا دەنووسێت: گرتنەوەی ئاوەكانی سەرسنوور.

لێرەدا مەبەست لە سەرچاوەكانی نوێی ئاو، ئەو بەنداوانەیە كە لە كوردستان خەریكی سازكردنیانن و هەروەها ئێران تەنیا لە سنووری كوردستانی رۆژهەڵاتدا وەك ناوچەی لای سەرووی سەرچاوەكانی ئاوی رۆژهەڵاتی ‌ناوەڕاست دەناسرێت و لە باقی سنوورەكاندا ئێران ناوچەی لای خوارووی سەرچاوەكانی ئاو دێتە حیساب. واتە تەنیا لە سنووری كوردستانی ڕۆژهەڵات ئاو لە ئێرانەوە دەچێتە ناوچەیەكی تر. لە باقی سنوورەكان ئاو لە وڵاتێكی ترەوە دێتە ناو ئێرانەوە، كەواتە ئەو دوو ڕێكارە كە گرینگترین ڕێكار و خێراترین ڕێكاری رووبەڕووبوونەوە لەگەڵ تەنگژەی ئاو لە ئێرانن لە ڕوانگەی سەركۆماری ئێستەی ئێرانەوە، هەردووكیان تەنیا لە كوردستان پێڕەو دەكرێن، باقی ڕێكارەكان ڕێكاری درێژخایەنن. بۆ نموونە ڕێكاری یەكەم و دووەم ڕێفۆرم لە فەرهەنگی بەكارهێنانی ئاوە، بۆیە راستییەكەی كوردستان تەنیا شاڕێی ئاوی ئێرانە.

 

دەرەنجام

كوردستانی رۆژهەڵات شاڕێی ئاوی و هارتلەندی ئێرانە، تەنیا ڕێی هیوای دەرچوونی ئێران لە تەنگژەی ئاوە. ئەوەی كوردستان شاڕێیەكی ئاوییە، تەنیا دەرفەتێك بۆ كوردستان نییە، بەڵكو مەترسییەكیشە لەسەر كوردستان بۆ روونبوونەوەی زیاتری باسەكە ئاماژە بە قسەیەكی لێكۆڵەرانی بواری ئاو لەسەر سەرهەڵدانی تەنگژەی كەمئاوی دەكەم.

لەناو لێكۆڵەرانی بواری ئاو ئەو ڕستەیە باوە كە دەڵێن: “گرینگ نییە چەندت ئاو هەیە، گرینگ ئەوەیە چۆن ئەو ئاوە بەكار دەهێنی، چونكە هەر چەندەت هەبێت، ئەگەر دەستی پێوە نەگری تەواو دەبێت”. لێرەدا بەر لەوەی ئاوی كوردستان وەك دەرفەتێك سەیر بكەین، دەبێت ئەوەمان لەبەرچاو بێت كە بۆ تەنگژەی ئاو لە ناوەندی ئێران سەری هەڵداوە، ئەگەر هۆكارەكانی تەنگژەی ئاو لە ئێران لەبەرچاو بگرین، بە ڕوونی بۆمان دەردەكەوێت كە مەترسیی سەرهەڵدانی تەنگژەی بێئاوی لەسەر كوردستانی رۆژهەڵاتیش هەیە، چۆنكە جیاوازی تایبەتمەندی ژینگەی كوردستان، هەمان كێشەی یاسایی، دامەزراوەیی و مرۆڤی كە بوونە هۆی تەنگژە لە ناوەندی ئێراندا، لە سیاسەتی ئاوی كۆماری ئیسلامی سەر هەڵدەداتەوە، كەواتە لەگەڵ ئەوەی پڕئاوی ئێستەی كوردستانی ڕۆژهەڵات دەرفەتێكی بۆ كاریگەریی كوردستان لەسەر تاران خوڵقاندووە و ئاوی كردووە بە كۆڵەكەیەكی گرینگی ستراتیجی داهاتووی كوردستان، بەهەمانشێوەی هەوڵی كۆماری ئیسلامی بۆ بەكارهێنانی ئاوی كوردستان لەپێناو قازانج و بەرژەوەندی خۆیدا مەترسی ئەوەی هێناوەتە گۆڕێ كە تەنگژەی بێئاوی لە كوردستانیش سەر هەڵبدات و كوردستان لەگەڵ ئەوەی كە لە رووی ژینگەیەوە رێژەی “ئاوی بووژاوەی” پێویستی هەیە، بەهۆی بەڕێوەبەرایەتی ناكارمە و ئایدلۆجیی سیاسی كۆماری ئیسلامی، تووشی تەنگژەی كەمئاوی ببێت. بێگومان ئەوەش مەترسییەكی زۆر گەورەیە كە داهاتووی كوردستانی خستووەتە ژێر نسێی خۆیەوە .

 بەپێی هەڵسوكەوتی كۆماری ئیسلامی لە كوردستان و بەپێی هۆكارەكانی سەرهەڵدانی تەنگژەی ئاو لە ئێراندا، ئەگەری ئەوە هەیە سیاسەتە ئاوییەكانی كۆماری ئیسلامی لە كوردستان ببێت بە هۆكارێك بۆ ئەوەی كوردستانیش لە داهاتوودا تووشی هەمان تەنگژەی ئاو و دەرهاویشتەكانی ببێتەوە، كە ئێستە ناوەندی ئێرانی گرتووەتەوە و بێگومان بەپێی ئەزموونی هەڵسوكەوتی حكوومەت، لەگەڵ كوردستان ئەگەر تەنگژەی كەمئاوی لە كوردستان سەر هەڵبدات، كارەساتیی مرۆیی و ژینگەیی زۆر قووڵتر لە ناوەندی ئێرانی دەبێت.

بۆ نیشاندانی ئاستی پەڕاوێزخستنی كوردستان، تەنیا نموونەیەك لە كۆتادا ئاماژە پێ دەكەم، سەرجەمی ئەو كۆڕبەند و سیمینارانەی پێوەندار بە ئاو، لە زانكۆ و شوێنە زانستییەكانی ئێراندا بەڕێوە دەچێت، لەلایەن ئەو كەسانەوە سەرپەرشتیاری دەكرێن كە خەڵك و دانیشتووی ناوچەیەكن كە لە تەنگژەی ئاودان و لە ئەگەری گواستنەوەی ئاوی كوردستان، ئەوە ناوچەی ئەوانە كە ئاوی بۆ ڕادەگوازرێت، ئەو بابەتە لەسەر بەرپرسانی بڕیاردەریش ڕاستە، بەو مانایەی كە زۆربەی بەرپرسانی بڕیاردەر لە بواری ئاو لە ئاستی كوردستان و ئێراندا، كەسانێكن خەڵكی ناوچەی كەمئاوی ئێرانن و ئەگەر ئاوی كوردستان ڕاگوازرێ بۆ ناوچەی ئەوان ڕادەگوازرێ.

ئەگەر تەنیا ڕاپرسییەكەی كە لە خاڵی نۆی هۆكارەكانی تەنگژەی ئاو لە ناوەندی ئێران باسی كرا لەبەرچاو بگرین، بۆمان دەردەكەوێت كە  نەك بڕیارە سیاسییەكان، بەڵكو تەنانەت ئەگەر كۆڕبەندێكی زانستیش بگیرێت، ئاراستەی كۆڕبەندەكە لە دژی قازانجی كوردستانە و لە بەرژەوەندی ناوەندی ئێراندایە، دواتریش دەكرێت هەر لە ڕێی ئەو كۆڕبەندانەوە چاوی كۆمەڵگە و ڕای گشتیی كوردستان ببیسترێت و بۆ راگواستنی ئاوی كوردستان هۆی وەك دەڵێم “مەحكەمە پەسند” بهێنرێتەوە.

 

سەرچاوە: وشە

نوێترین بابەت و هەواڵ
ئارشیو